اما راجع به انحطاط روح سلحشورى . . . اين پديده در نتيجهء تبديل اويغوران به صورت يك قوم بازرگان بوده و قابل توجيه است . گو اينكه ، البته ، در اين مورد ممكن است پيشرفت زهد بودائى و مسيحى نيز مؤثر بوده زيرا كه جنبهء زاهدانهء دينهاى مزبور همواره در ميان عامهء ناس بيشتر از جوانب اصولى ولايتغير دينى ( دگماتيك ) حايز موفقيت بوده است . اطلاعات ما دربارهء ويژگى تعليم و آموزش آموزگاران اويغورى اندك است . آموزگاران نستورى شاگردان خويش را با مبادى مسيحيت و انجيل و مظاهر معتقدات خود آشنا مىكردند « 1 » . به احتمال قوى آموزگاران بودائى نيز به شرح مبادى كيش خويش مىپرداختند . ولى چنگيز خان و جانشينان بلافصل و نزديك وى كاملا و بطور دربست در تحت تأثير مشاوران با فرهنگ و متمدن خود قرار نمىگرفتند و ايشانرا فقط آلت فعلى براى وصول به مقاصد خويش مىدانستند . نخستين نتيجهء پذيرش الفبا و كتابت اويغورى اين بود كه حقوق عرفى مغولى ( ياسا ) مدون و مكتوب گشت . ياساى مزبور و سخنان چنگيز خان ( « بيليك » ) مدتهاى مديد براى دولتهاى مغولى بمنزلهء احكام نافذه و عاليه بوده است ( رجوع شود به ص 18 - 116 ) . از ميان نزديكان چنگيز خان ، ظاهرا ، بيش از همگنان شيكى خوتخو [ قوتقو ] نويان كه اصلا تاتار بوده و زن چنگيز خان وى را از اوان كودكى پسر خواندهء خويش كرده بود « 2 » ، خط و سواد اويغورى آموخت . چنگيز خان حل و فصل امور قضائى را

--> ( 1 ) - روبروك . چاپ ميشل - رايت ، 293 ؛ ( ترجمهء مالئين ، 112 ) ؛ « تاريخ مغولان از روى منابع ارمنى » ، I ، 11 . ( 2 ) - رشيد الدين ، چاپ برزين . ( متن ، بخش VII ، 73 ) ؛ ترجمه . بخش V ، 58 ؛ بخش . XV ( متن ، 202 - 201 ) ؛ ترجمه ، 136 .